Zeevogels

Er bestaat geen eenduidige definitie voor wat nu eigenlijk een zeevogel is. Een goede richtlijn is dat een vogel op zijn minst in zoutwater dient te foerageren en/of een deel van het jaar op open zee moet leven om te kwalificeren als zeevogel. Enkele bekende en veel voorkomende zeevogels uit de Noord-Atlantische regio:  de Jan-van-gent, zeekoet, alk, papegaaiduiker, kuifaalscholver, drieteenmeeuw, noordse stormvogel, pijlstormvogel en diverse soorten meeuwen en sterns.

Bijna alle zeevogels broeden in grote kolonies, met soms meer dan een miljoen individuen. Deze kolonies zijn echte wonderen der natuur en het is bijzonder spectaculair ze van dichtbij mee te maken. En niet onbelangrijk: ze leveren de natuurfotograaf ontelbare fotomogelijkheden op. Voor elke gemiste kans dienen zich weer tien nieuwe aan!

Papegaaiduiker in Engels gras

Waar en wanneer moet je zijn?

Zeevogel kolonies van de algemene soorten zijn op veel plekken langs de Atlantische kust te vinden. Eigenlijk is elk eiland, elke rotskust of klif een potentiële toplocatie. Enkele bekende en veelbezochte locaties zijn Bonaventure Island in Canada, St. Paul Island in Alaska, de Farne eilanden en Bass Rock in de UK, Helgoland in Duitsland en het eiland Runde in Noorwegen.

Omdat zeevogels een aanzienlijk deel van het jaar op open zee doorbrengen en in veel gevallen enkel aan land komen om te nestelen en broeden, zul je als je ze wilt zien in het broedseizoen moeten gaan. In West-Europa broeden de zeevogels in de maanden juni en juli, de jongen vliegen meestal in juli uit over de zeeën en oceanen, de ouders volgen dan snel. Als je van plan bent een zeevogelkolonie te bezoeken, probeer dan zo af en toe contact op te nemen met lokale bewoners om je van de situatie op dat moment op de hoogte te stellen. Jaarlijkse klimaatverschillen zorgen er voor dat het broedseizoen een paar weken speling in beide richtingen heeft.

Jan van Gent tijdens de landing

Voorbereiding ter plekke

Met al die fotomogelijkheden is het verleidelijk in alle enthousiasme meteen als een gek te gaan fotograferen en in een paar minuten je kaartjes te vullen. Wil je echter die prachtige beelden maken die je in je hoofd hebt, dan loont het zich eerst wat denkwerk te verrichten.

1. Heel belangrijk is de windrichting, vogels landen immers altijd tegen de wind in. Zoek dus een plek waar de wind richting zee waait als je landingsopnamen wil maken, want anders eindig je met een kaartje vol butt shots. Ik spreek uit ervaring.

2. De lichtrichting is minstens zo belangrijk. Als de wind van de goede kant komt, maar de zon van de andere kant, dan kun je een verzameling landende silhouetten gaan aanleggen. Hou er ook rekening mee dat de vogels op steile kliffen broeden in een rotsachtig landschap. Vaak zal de zon dan ook een deel van de dag worden geblokt door rotsen of uitstekende kliffen. Je zult al snel merken dat op je locatie slechts enkele plekken echt ideaal zijn, met waarschijnlijk verschillende plekken voor de ochtend en middag.

3.  Het gedrag van de vogels is ook iets wat enige studie behoeft. Gelukkig zijn de meeste vogels het actiefst in de vroege ochtend en de late middag. Dat treft, want dan is het licht ook op zijn mooist. Maar als je bijvoorbeeld graag een landende papegaaiduiker wil fotograferen, dan is het wel zo handig om te weten dat ze normaliter pas tegen het eind van de middag in de kolonie terugkeren (zolang er geen jongen zijn). Weinig zinvol dus om er in de vroege ochtend vol goede moed voor klaar te gaan zitten. Pijlstormvogels komen bijna alleen ’s nachts aan land en zul je dus (en dan nog met wat geluk) kunnen zien in de (erg) vroege ochtend en (erg) late middag.

Zeekoet met lunch

Fototechniek

Zeevogels zijn doorgaans niet bijster spectaculair van kleur. De meeste soorten zijn zwart, wit, grijs of een combinatie hiervan. Geleerden vermoeden dat dit als camouflage moet dienen. Een zwart-witte vogel is lastig te zien door een roofdier op open zee. En een witte buik maakt het voor roofdieren en prooidieren lastig de vogel te zien van onder het wateroppervlak. Vaak zijn alleen de snavel en poten wat feller van kleur, zoals bijvoorbeeld bij de papegaaiduikers.

Als je ooit eerder zwart-witte dieren hebt gefotografeerd, of misschien een bruiloftskoppel, dan zul je weten dat het niet eenvoudig is de juiste belichting te kiezen. Je wilt de witte delen niet overbelichten, maar ook detail houden in de schaduwpartijen. De wijze van belichting die voor mij het beste werkt is een witte vogel (bijvoorbeeld een Jan-van-Gent) van dichtbij te fotograferen en het histogram te checken. Vervolgens pas je de belichting aan zodat de witte delen net niet uitbranden. Op die manier hou je de hooglichten in bedwang en krijg je zoveel mogelijk detail in de schaduwpartijen.

Vanwege het relatief zachte zonlicht in de vroege ochtenden en late middagen in juni en juli zal er dan voldoende detail resulteren in zowel de hooglichten als schaduwen. Zo niet, dan kun je altijd nog één RAW beeld twee keer door de RAW converter halen en in Photoshop samenbrengen. Deze techniek heb ik slechts hoeven toepassen bij opnamen die later in de ochtend tot stand waren gekomen, toen het licht al relatief hard werd. Een andere mogelijkheid is de flitser in te zetten als invulflits. Hiermee kunnen de donkere partijen wat verder worden opgelicht. Ik ben zelf geen fan van invulflits, vooral omdat het een te onhandige set-up is om snel mee te kunnen werken.

De wijze van belichting die ik hiervoor heb beschreven betekent eigenlijk dat je alleen maar in Manual mode zou moeten werken, waarbij je dus zelf de sluitertijd en het diafragma instelt. Er is nog een tweede reden waarom dat de enige juiste belichtingsmethode is in een zeevogel kolonie. De omgeving, en dus de achtergrond van je foto’s, bestaat uit onder meer lichte rotsen, donkere rotsen, groen gras, lichtblauwe lucht, donkerblauw water en duizenden zwart-witte zeevogels. Of nog erger: een combinatie of opvolging van dit alles als je een vogel in de vlucht probeert te volgen.

De meter van je camera zal in Av of Tv mode dan alle kanten op slaan, en probeer dan maar eens snel en juist te corrigeren. Dus nogmaals: Manual mode is de enige methode die hier optimaal werkt.

Zorg er wel voor dat je in de gaten houdt of het licht verandert. Zodra de zon feller of minder fel wordt zul je je belichting hieraan moeten aanpassen. Ook als je silhouetten wil fotograferen zal de belichting aangepast moeten worden.

Een goed voorbeeld van een bijzonder lastige situatie is wanneer je een landende zeevogel wil fotograferen. Ze komen laag boven het water aanvliegen en schieten dan in een steile hoek naar boven. Het water en het onderste deel van de rotsen zullen zich doorgaans in de schaduw bevinden. Dat betekent dat opnamen van de aanvliegroute te donker zullen worden als je meting is gebaseerd op het zonlicht bovenaan de klif. In zo’n situatie werkt helemaal niets en zul je vooraf moeten bedenken of je beelden van het aanvliegen (schaduw) of de daadwerkelijke landing (zon) wilt maken en hieraan je lichtmeting aanpassen.

Alk voor de landing

Apparatuur

Zeevogels kunnen in principe met elke camera en lens gefotografeerd worden, simpelweg omdat de vogels overal zijn. Om scherpe opnamen te kunnen maken heb je echt een statief nodig. Een bonenzak is waardeloos, de rotsen liggen toch nooit op de juiste plek. Vluchtopnamen kun je ook prima uit de hand nemen, je draaicirkel is dan immers veel kleiner dan wanneer je om drie statiefpoten heen moet lopen. Zeker als je op een steile helling staat is dat prettiger (en veiliger) werken.

Neem voldoende reserve batterijen mee, want je zult veel meer beelden maken dan je nu denkt. Zoals eerder vermeld kan een flitser ook van pas komen voor de momenten dat het zonlicht wat harder wordt. Voor vluchtopnamen heb je een camera nodig met snelle autofocus. Denk daarbij niet alleen aan de topmodellen van Canon en Nikon. Zelf heb ik met een Canon 20D die niet bepaald bekend staat om zijn geweldige autofocus heel veel scherpe opnamen gemaakt. Een lange telelens levert de mooiste achtergronden op, maar vluchtopnamen kunnen ook heel goed gemaakt worden met bijvoorbeeld een 70-200mm lens of zelfs een groothoek. Bijkomend voordeel is dat het met zo’n lens veel gemakkelijker is een vliegend projectiel zoals een alk in je zoeker te houden.

Vergeet niet een korte telelens of een zoomlens in te zetten voor foto’s van (delen van) de hele kolonie of een vogel in zijn landschap. Dat soort beelden vormt een welkome afwisseling met al die beeldvullende platen en portretten en zal de aandacht van je kijkers langer vasthouden als je eenmaal weer thuis een presentatie geeft.

Welzijn van de vogels

Hoewel je heel dichtbij de vogels kan komen en zelfs met een groothoek een portret zou kunnen maken, geef ik de voorkeur aan een telelens. Niet alleen vanwege de mooie vage achtergronden, maar ook met het oog op het welzijn van de vogels. Als je te dichtbij komt, zullen de vogels het nest verlaten, waardoor de eieren te veel kunnen afkoelen of roofdieren een kans krijgen, met als gevolg een mislukt broedsel.

Zoals altijd staat het welzijn van je onderwerp voorop, je foto’s komen pas op de tweede plek. Zeevogelkolonies zijn erg kwetsbare gebieden en de vogels zijn erg gevoelig voor verstoring. Op de route naar de kliffen zul je overal meeuweneieren vinden, terwijl de nesten van de papegaaiduikers zich in holen in de zachte bodem bevinden. Kijk dus goed uit waar je loopt en hou een respectvolle afstand. Kom je een keer te dichtbij, dan is de kans groot dat een grote mantelmeeuw je daar met een welgemikte pik in je haardos (indien van toepassing) op wijst.

Alpenkraai

Andere onderwerpen

De enorme aantallen zeevogels in een kolonie en de bijbehorende eieren en kuikens trekken natuurlijk ook roofvogels aan. Afhankelijk van de locatie kun je onder meer slechtvalken, zeearenden, jagers en valken aantreffen. Andere typische vogelsoorten die je er vindt zijn oeverpiepers, scholeksters en alpenkraaien.

De meeste kolonies bevinden zich op idyllische eilanden met prachtige landschappen, steile kliffen en verre uitzichten over de zee. De kans op mooi licht is in de zomermaanden relatief groot. Maak hier dan ook gebruik van en richt je lens ook eens op deze prachtige omgeving of fotografeer een schitterende zonsondergang. Ook hier geldt namelijk dat een afwisseling in beelden je kijkers langer zal interesseren!

Heb je nog meer tijd en ruimte op je kaartjes over, richt je dan eens op de vaak bijzondere flora of de mariene fauna. In de late lente bloeien veel kleurige bloemen op de eilanden, terwijl in de wateren vaak dolfijnen, zeehonden of walvissen te zien zijn.

Jan van Gent met jong

Doen!

Het is ronduit geweldig een keer in een zeevogelkolonie te kunnen fotograferen. Vanwege de veelvoud aan onderwerpen zul je gegarandeerd een paar voltreffers maken. Bovendien is het een prachtige gelegenheid je fotografische vaardigheden eens goed te oefenen en nieuwe technieken te proberen. Je krijgt zoveel kansen op mooie beelden dat het geen ramp is er eens eentje te missen. Het enige nadeel is de enorme berg foto’s die je moet doorspitten als je weer thuis bent!

Verwante artikelen: lees het verhaal over fotograferen van  zeevogels op Helgoland van Rudi Debruyne

Naast het ‘hoofdeiland’ ligt het sympathieke Dune, een zandig eilandje waar veel naturisten rondlopen en slechts een bungalowpark met één café-restaurant staat. Helgoland is verkeersvrij: er zijn maar een paar auto’s en fietsen is er verboden. Het eiland heeft een rijke oorlogsgeschiedenis maar daar is het ons niet om te doen. We hebben vooral interesse voor de prachtige mogelijkheden die dit eiland biedt voor natuurfotografie!

Hoe er te komen, accommodatie

Helgoland is makkelijk te bereiken vanuit de Duitse havenstadjes Cuxhaven en Willemshaven. Het is dan ook een uitverkoren bestemming om een lang weekendje, zonder al te veel verlies aan reisuren. Het duurt vanuit Cuxhaven zo’n 2 uur voor de Ferry aanmeert in het kleine haventje op het eiland. Alle reizigers worden met sloepen aan land gebracht.

Het ontvangstkantoor met de toeristische informatie bevind zich op zo’n 200 meter van de aanlegsteiger. Het is dan ook erg makkelijk om daar inlichtingen in te winnen over de beschikbaarheid van kamers, een hotelletje of een appartementje. Het hangt er maar vanaf welke accommodatie je verkiest. Prijzen zijn vergelijkbaar met die in Nederland en dat is dus wel iets duurder dan op het Duitse vasteland. Eigenlijk kan je nog wat compenseren door inkopen te doen op zaken waar veel taksen worden op betaald, het eiland is immers taxfree.

Eenmaal je er een paar uurtjes vertoeft zal het je wel gauw opvallen dat alles wel heel kortbij is op dit eilandje. Na twee dagen heb je de indruk dat je zowat alles en iedereen al een keertje bent tegengekomen. Dat geldt natuurlijk niet voor de ‘fotografieobjecten’ want op Helgoland kan een natuurfotograaf makkelijk een paar weken zoet zijn.

Vogelfotografie

Het eiland is één van de allerbeste plaatsen van Europa om in het najaar de vogeltrek en de daarmee gepaard gaande zeldzame gasten te observeren (er zijn inmiddels al 425 vogelsoorten op het eiland waargenomen!). Toch wordt Helgoland door natuurfotografen het meest bezocht in de late lente. De reden hiervoor is duidelijk: in deze periode is het in de zeevogelbroedkolonie erg druk.

Mei en juni zijn de beste maanden om de Jan-Van-Genten, Zeekoeten en (zoals altijd, veel minder) Alken op de ijzerkleurige, bijna rode kliffen op en rond hun nesten te fotograferen. Ook honderden Drieteenmeeuwen en tientallen Noordse Stormvogels scheren voortdurend langs. Sinds 2009 is de fotografie van zeevogels op het land (bij de nesten dus) een stuk minder interessant geworden nu je niet meer vlakbij de rand van de klif kunt komen:  er is een hek geplaatst tot op enkele meters van de afgrond. Alhoewel er vaak mensen zijn die tussen de draad doorkruipen of erover heen gaan (die laatste zijn meestal grote Hollanders) zou ik toch iedereen aanraden om binnen de omheining te blijven. Sommige fotografen zijn heel vindingrijk en zoeken een origineel of een beter fotografiestandpunt zonder daarbij de regels te overtreden (zie foto).

Echte portretfotografie is tegenwoordig alleen nog makkelijk te doen met supertele’s maar wees gerust…. vliegbeelden zijn heel makkelijk te maken met een 300 millimeterlens. Zoals zo vaak is de beste tijd om te fotograferen in de ochtenduren. Niet alleen voor het mooie licht maar vooral ook omdat dan de zon pal achter je staat. ‘s Avonds, als de zon onder gaat – overigens behoren de zonsondergangen op Helgoland misschien wel tot de mooiste die ik ooit zag – zit de zon langszij en heb je vaak te maken met lelijke streepjes schaduw op de helft van de vogelkop. Natuurlijk zijn de aanvliegende Jan-van-Genten het hoofdspektakel.

De vogels zijn door hun zwart-wit kleed moeilijk te belichten. De stelregel om een zwarte vogel tegen de lucht (lichte achtergrond) een flink stuk te overbelichten valt hier weg omdat het overgrote deel van de vogel wit is. Ik raad je dan ook aan om maximaal 1 volle stop te compenseren. DE grote moeilijkheid is dat de vogels zo onder de kim vliegen en dat de zee een vaak donkerblauwe kleur heeft. Plotseling komt de vogel dus van een ‘overbelichtingszone’ in een ‘onderbelichtingszone’ terecht en dat schept natuurlijk problemen.

Bij vrijwel al mijn geslaagde vliegbeelden van Genten met de donkere zee als achtergrond  hanteerde ik een compensatie van min 3-4 stops. Let maar op, foto’s van de snelle witte vliegers die worden genomen zonder compensatie zijn sowieso overbelicht, waardoor het wit in de vogel snel wordt ‘uitgebeten’.

Om een goede fotografieplek uit te kiezen bestaan verschillende tactieken, maar het beste is om een tijdje de langs scherende vogels van op afstand te observeren en je dan een plaats te kiezen waar je een uurtje blijft volharden. Je kunt ervan op aan: als een vogel tweemaal kortbij voorbij komt doet hij dat ongetwijfeld nog een derde, vierde en vijfde keer. De meeste vogels hebben een vliegpatroontje en het leuke op Helgoland is dat je altijd meerdere kansen krijgt om die wereldfoto (denk je zelf dan) te maken die je in gedachten had.

Denk er ook eens aan om ‘andere’ foto’s te maken dan de standaardfoto’s die overvloedig  op de site verschijnen. Houd in de smiezen of zich een leuke andere situatie voordoet (boot die voorbijkomt, leuke voorgrond, …)  en maak er gebruik van!

Een andere uitdaging was voor mij om twee vogels die vlak bij elkaar vlogen samen op één plaat te zetten. Niet zo evident hoor, bekijk maar even alle vluchtfoto’s van Genten op Birdpix, duo’s zitten er écht niet veel tussen.

Denk er ook even aan om ‘s avonds je telelens niet te vroeg op te bergen om met je groothoek de zonsondergang te lijf te gaan. Nee, blijf even verder vogels fotograferen want foto’s als deze, van zo’n Gent met als achtergrond een bloedmooie oranje sunset doen zelfs ervaren fotografen in ongeloof verzinken.

Naast de zeevogels is een bezoek aan het lagere gedeelte, vlakbij het museum met een namaak zeetorentje, altijd de moeite. Duindoorn vormt er de hoofdvegetatie maar er staan ook nog wat wilgen. Er broedt nachtegaal, grasmus en graspieper en er zijn altijd wel wat vinkachtigen aanwezig. Ik had het geluk om in juni van 2009 enkele Roodmussen voor de lens te krijgen. De zangvogels zijn hier uitermate mak.

Zoogdierfotografie

Je kunt je voor een paar Euro met een kleine ferryboat naar het enkele honderden meter verder liggende Dune laten verschepen. Het is een piepklein eilandje waar naast de Gewone Zeehonden ook een grote kolonie Grijze zeehonden aanwezig is.

Op het eiland ervoer ik een zeer grote ‘sociale controle’ onder de fotografen. Iedereen hield zich aan een ongeschreven code om de dieren niet te verstoren tijdens hun lui vertoeven op het strand. Alhoewel ik zeker de indruk had een heel stuk dichter te kunnen, deed ik dat (uiteraard) niet -maar ik moet zeggen dat je dan met zijn allen wel te kijk staat als een stelletje niets vermoedende bakvissen leuk door de groep zeehonden wandelt en die dieren nauwelijks de zee in gaan.

Een goede raad is om je te positioneren op zo’n 40 meter van de dieren terwijl het vloed wordt. De dieren komen dan naar je toe gehuppeld en na een paar uurtjes kan het makkelijk gebeuren dat je er gewoon tussen ligt. Och ja, ook Dune herbergt vogels: de Scholeksters zijn er nergens zo mak en op de betonblokken zitten altijd wel Eiders met jongen terwijl de mannetjes omstreeks deze tijd van het jaar nog hun mooie groene kop bezitten.