Zeevogels

Er bestaat geen eenduidige definitie voor wat nu eigenlijk een zeevogel is. Een goede richtlijn is dat een vogel op zijn minst in zoutwater dient te foerageren en/of een deel van het jaar op open zee moet leven om te kwalificeren als zeevogel. Enkele bekende en veel voorkomende zeevogels uit de Noord-Atlantische regio:  de Jan-van-gent, zeekoet, alk, papegaaiduiker, kuifaalscholver, drieteenmeeuw, noordse stormvogel, pijlstormvogel en diverse soorten meeuwen en sterns.

Bijna alle zeevogels broeden in grote kolonies, met soms meer dan een miljoen individuen. Deze kolonies zijn echte wonderen der natuur en het is bijzonder spectaculair ze van dichtbij mee te maken. En niet onbelangrijk: ze leveren de natuurfotograaf ontelbare fotomogelijkheden op. Voor elke gemiste kans dienen zich weer tien nieuwe aan!

Papegaaiduiker in Engels gras

Waar en wanneer moet je zijn?

Zeevogel kolonies van de algemene soorten zijn op veel plekken langs de Atlantische kust te vinden. Eigenlijk is elk eiland, elke rotskust of klif een potentiële toplocatie. Enkele bekende en veelbezochte locaties zijn Bonaventure Island in Canada, St. Paul Island in Alaska, de Farne eilanden en Bass Rock in de UK, Helgoland in Duitsland en het eiland Runde in Noorwegen.

Omdat zeevogels een aanzienlijk deel van het jaar op open zee doorbrengen en in veel gevallen enkel aan land komen om te nestelen en broeden, zul je als je ze wilt zien in het broedseizoen moeten gaan. In West-Europa broeden de zeevogels in de maanden juni en juli, de jongen vliegen meestal in juli uit over de zeeën en oceanen, de ouders volgen dan snel. Als je van plan bent een zeevogelkolonie te bezoeken, probeer dan zo af en toe contact op te nemen met lokale bewoners om je van de situatie op dat moment op de hoogte te stellen. Jaarlijkse klimaatverschillen zorgen er voor dat het broedseizoen een paar weken speling in beide richtingen heeft.

Jan van Gent tijdens de landing

Voorbereiding ter plekke

Met al die fotomogelijkheden is het verleidelijk in alle enthousiasme meteen als een gek te gaan fotograferen en in een paar minuten je kaartjes te vullen. Wil je echter die prachtige beelden maken die je in je hoofd hebt, dan loont het zich eerst wat denkwerk te verrichten.

1. Heel belangrijk is de windrichting, vogels landen immers altijd tegen de wind in. Zoek dus een plek waar de wind richting zee waait als je landingsopnamen wil maken, want anders eindig je met een kaartje vol butt shots. Ik spreek uit ervaring.

2. De lichtrichting is minstens zo belangrijk. Als de wind van de goede kant komt, maar de zon van de andere kant, dan kun je een verzameling landende silhouetten gaan aanleggen. Hou er ook rekening mee dat de vogels op steile kliffen broeden in een rotsachtig landschap. Vaak zal de zon dan ook een deel van de dag worden geblokt door rotsen of uitstekende kliffen. Je zult al snel merken dat op je locatie slechts enkele plekken echt ideaal zijn, met waarschijnlijk verschillende plekken voor de ochtend en middag.

3.  Het gedrag van de vogels is ook iets wat enige studie behoeft. Gelukkig zijn de meeste vogels het actiefst in de vroege ochtend en de late middag. Dat treft, want dan is het licht ook op zijn mooist. Maar als je bijvoorbeeld graag een landende papegaaiduiker wil fotograferen, dan is het wel zo handig om te weten dat ze normaliter pas tegen het eind van de middag in de kolonie terugkeren (zolang er geen jongen zijn). Weinig zinvol dus om er in de vroege ochtend vol goede moed voor klaar te gaan zitten. Pijlstormvogels komen bijna alleen ’s nachts aan land en zul je dus (en dan nog met wat geluk) kunnen zien in de (erg) vroege ochtend en (erg) late middag.

Zeekoet met lunch

Fototechniek

Zeevogels zijn doorgaans niet bijster spectaculair van kleur. De meeste soorten zijn zwart, wit, grijs of een combinatie hiervan. Geleerden vermoeden dat dit als camouflage moet dienen. Een zwart-witte vogel is lastig te zien door een roofdier op open zee. En een witte buik maakt het voor roofdieren en prooidieren lastig de vogel te zien van onder het wateroppervlak. Vaak zijn alleen de snavel en poten wat feller van kleur, zoals bijvoorbeeld bij de papegaaiduikers.

Als je ooit eerder zwart-witte dieren hebt gefotografeerd, of misschien een bruiloftskoppel, dan zul je weten dat het niet eenvoudig is de juiste belichting te kiezen. Je wilt de witte delen niet overbelichten, maar ook detail houden in de schaduwpartijen. De wijze van belichting die voor mij het beste werkt is een witte vogel (bijvoorbeeld een Jan-van-Gent) van dichtbij te fotograferen en het histogram te checken. Vervolgens pas je de belichting aan zodat de witte delen net niet uitbranden. Op die manier hou je de hooglichten in bedwang en krijg je zoveel mogelijk detail in de schaduwpartijen.

Vanwege het relatief zachte zonlicht in de vroege ochtenden en late middagen in juni en juli zal er dan voldoende detail resulteren in zowel de hooglichten als schaduwen. Zo niet, dan kun je altijd nog één RAW beeld twee keer door de RAW converter halen en in Photoshop samenbrengen. Deze techniek heb ik slechts hoeven toepassen bij opnamen die later in de ochtend tot stand waren gekomen, toen het licht al relatief hard werd. Een andere mogelijkheid is de flitser in te zetten als invulflits. Hiermee kunnen de donkere partijen wat verder worden opgelicht. Ik ben zelf geen fan van invulflits, vooral omdat het een te onhandige set-up is om snel mee te kunnen werken.

De wijze van belichting die ik hiervoor heb beschreven betekent eigenlijk dat je alleen maar in Manual mode zou moeten werken, waarbij je dus zelf de sluitertijd en het diafragma instelt. Er is nog een tweede reden waarom dat de enige juiste belichtingsmethode is in een zeevogel kolonie. De omgeving, en dus de achtergrond van je foto’s, bestaat uit onder meer lichte rotsen, donkere rotsen, groen gras, lichtblauwe lucht, donkerblauw water en duizenden zwart-witte zeevogels. Of nog erger: een combinatie of opvolging van dit alles als je een vogel in de vlucht probeert te volgen.

De meter van je camera zal in Av of Tv mode dan alle kanten op slaan, en probeer dan maar eens snel en juist te corrigeren. Dus nogmaals: Manual mode is de enige methode die hier optimaal werkt.

Zorg er wel voor dat je in de gaten houdt of het licht verandert. Zodra de zon feller of minder fel wordt zul je je belichting hieraan moeten aanpassen. Ook als je silhouetten wil fotograferen zal de belichting aangepast moeten worden.

Een goed voorbeeld van een bijzonder lastige situatie is wanneer je een landende zeevogel wil fotograferen. Ze komen laag boven het water aanvliegen en schieten dan in een steile hoek naar boven. Het water en het onderste deel van de rotsen zullen zich doorgaans in de schaduw bevinden. Dat betekent dat opnamen van de aanvliegroute te donker zullen worden als je meting is gebaseerd op het zonlicht bovenaan de klif. In zo’n situatie werkt helemaal niets en zul je vooraf moeten bedenken of je beelden van het aanvliegen (schaduw) of de daadwerkelijke landing (zon) wilt maken en hieraan je lichtmeting aanpassen.

Alk voor de landing

Apparatuur

Zeevogels kunnen in principe met elke camera en lens gefotografeerd worden, simpelweg omdat de vogels overal zijn. Om scherpe opnamen te kunnen maken heb je echt een statief nodig. Een bonenzak is waardeloos, de rotsen liggen toch nooit op de juiste plek. Vluchtopnamen kun je ook prima uit de hand nemen, je draaicirkel is dan immers veel kleiner dan wanneer je om drie statiefpoten heen moet lopen. Zeker als je op een steile helling staat is dat prettiger (en veiliger) werken.

Neem voldoende reserve batterijen mee, want je zult veel meer beelden maken dan je nu denkt. Zoals eerder vermeld kan een flitser ook van pas komen voor de momenten dat het zonlicht wat harder wordt. Voor vluchtopnamen heb je een camera nodig met snelle autofocus. Denk daarbij niet alleen aan de topmodellen van Canon en Nikon. Zelf heb ik met een Canon 20D die niet bepaald bekend staat om zijn geweldige autofocus heel veel scherpe opnamen gemaakt. Een lange telelens levert de mooiste achtergronden op, maar vluchtopnamen kunnen ook heel goed gemaakt worden met bijvoorbeeld een 70-200mm lens of zelfs een groothoek. Bijkomend voordeel is dat het met zo’n lens veel gemakkelijker is een vliegend projectiel zoals een alk in je zoeker te houden.

Vergeet niet een korte telelens of een zoomlens in te zetten voor foto’s van (delen van) de hele kolonie of een vogel in zijn landschap. Dat soort beelden vormt een welkome afwisseling met al die beeldvullende platen en portretten en zal de aandacht van je kijkers langer vasthouden als je eenmaal weer thuis een presentatie geeft.

Welzijn van de vogels

Hoewel je heel dichtbij de vogels kan komen en zelfs met een groothoek een portret zou kunnen maken, geef ik de voorkeur aan een telelens. Niet alleen vanwege de mooie vage achtergronden, maar ook met het oog op het welzijn van de vogels. Als je te dichtbij komt, zullen de vogels het nest verlaten, waardoor de eieren te veel kunnen afkoelen of roofdieren een kans krijgen, met als gevolg een mislukt broedsel.

Zoals altijd staat het welzijn van je onderwerp voorop, je foto’s komen pas op de tweede plek. Zeevogelkolonies zijn erg kwetsbare gebieden en de vogels zijn erg gevoelig voor verstoring. Op de route naar de kliffen zul je overal meeuweneieren vinden, terwijl de nesten van de papegaaiduikers zich in holen in de zachte bodem bevinden. Kijk dus goed uit waar je loopt en hou een respectvolle afstand. Kom je een keer te dichtbij, dan is de kans groot dat een grote mantelmeeuw je daar met een welgemikte pik in je haardos (indien van toepassing) op wijst.

Alpenkraai

Andere onderwerpen

De enorme aantallen zeevogels in een kolonie en de bijbehorende eieren en kuikens trekken natuurlijk ook roofvogels aan. Afhankelijk van de locatie kun je onder meer slechtvalken, zeearenden, jagers en valken aantreffen. Andere typische vogelsoorten die je er vindt zijn oeverpiepers, scholeksters en alpenkraaien.

De meeste kolonies bevinden zich op idyllische eilanden met prachtige landschappen, steile kliffen en verre uitzichten over de zee. De kans op mooi licht is in de zomermaanden relatief groot. Maak hier dan ook gebruik van en richt je lens ook eens op deze prachtige omgeving of fotografeer een schitterende zonsondergang. Ook hier geldt namelijk dat een afwisseling in beelden je kijkers langer zal interesseren!

Heb je nog meer tijd en ruimte op je kaartjes over, richt je dan eens op de vaak bijzondere flora of de mariene fauna. In de late lente bloeien veel kleurige bloemen op de eilanden, terwijl in de wateren vaak dolfijnen, zeehonden of walvissen te zien zijn.

Jan van Gent met jong

Doen!

Het is ronduit geweldig een keer in een zeevogelkolonie te kunnen fotograferen. Vanwege de veelvoud aan onderwerpen zul je gegarandeerd een paar voltreffers maken. Bovendien is het een prachtige gelegenheid je fotografische vaardigheden eens goed te oefenen en nieuwe technieken te proberen. Je krijgt zoveel kansen op mooie beelden dat het geen ramp is er eens eentje te missen. Het enige nadeel is de enorme berg foto’s die je moet doorspitten als je weer thuis bent!

Verwante artikelen: lees het verhaal over fotograferen van  zeevogels op Helgoland van Rudi Debruyne

Als beginnend fotograaf leek het me altijd geweldig om mooie vogelfoto’s te maken, maar vaak pakte het verkeerd uit omdat ik gewoon niet wist hoe het moest. Ik had toen nog een compactcamera en zat veel foto’s te maken van vogels en zoogdieren die eigenlijk nergens op leken. Toen ik op een gegeven moment overstapte op DSLR ging het meteen anders met de fotografie, maar toch nèt niet zoals ik voor ogen had.

Veel gezocht op internet en zo kwam ik op Birdpix terecht. Na een tijdje actief te zijn geweest kwam ik in contact met Erwin van Laar, die veel met een vaste schuilhut werkt (zijn verhaal lees je hier). Van hem heb ik vele prachtige resultaten gezien.

Toestemming

Dat was wat ik wou, een vaste schuilhut. Maar de vraag is waar en hoe. Ten eerste is heel belangrijk dat je weet wat je zoekt. Voor fotografie heb je licht nodig, en vaak heb je dat in een bos niet. Zoek een open plek in of aan de rand van het bos, waar je de mogelijkheid hebt om zoiets te bouwen. Heb je iets moois gevonden, dan sta je misschien wel voor nog iets belangrijkers, namelijk: de toestemming. Al het grond heeft een eigenaar, misschien is het particulier bezit, of van Staatsbosbeheer. Vraag altijd om toestemming. Als je gewoon netjes uitlegt wat je wilt mag het vaak wel. Tenzij het een beschermd gebied is, of de eigenaar rustig in zijn tuintje wil zitten zonder steeds te worden begluurd door mensen met grote lenzen.

Gelukkig was de toestemming voor mij niet moeilijk, want ik hoefde alleen mijn eigen vader te vragen of het mocht. We hebben namelijk in Duitsland een huisje met bos als tuin. Prachtig voor de natuurfotograaf. Er is een mooie open plek tussen de bomen waar ik wel iets mee kon. Thuis ben ik aan het denken gegaan, wat het een beetje moest worden.

De bouw van de hut

Een tijd terug kregen we thuis een nieuwe garagedeur en de oude houten garagedeuren hebben we meegenomen naar Duitsland. Daar hebben we de twee deuren doorgezaagd tot vier gelijke platen. Drie ervan heb ik voor de muren gebruikt, eentje als deur, en voor het dak een metalen golfplaat. Het werd een stevig geheel, met in de voorste plaat een gleuf gezaagd om doorheen te fotograferen -zo laag mogelijk voor een perfect standpunt.

De hut stond, toen was de vijver aan de beurt. Lastig als je geen materiaal er voor hebt.. Ik de garage in, zoekend naar iets geschikts wat de vorige bewoner achter heeft gelaten. En voilá: een stuk dakleer van 100 bij 50 cm. Het lag er al jaren, was al aan het scheuren en bovendien erg stug, maar ik ben een doorzetter en heb er iets moois van gemaakt. Alleen: elke dag een vijvertje, of waterplas bijvullen is het ook niet.

Enfin, ik zat in mijn bunker te wachten. Overal gefluit en vogels, behalve op de plekken waar ze moeten zitten. Alleen een eenzame muis, die eens een pitje pakte. De vijver hielp dus niet, maar de hut was prima, stevig en waterdicht. Er was echter één probleem: de hut was een meter hoog en stond gewoon op de grond. Net boven de grond was de opening om door te fotograferen, en ik heb een hernia overgehouden aan uren krom zitten.

Toen dacht ik aan een fotograaf die de hut heeft ingegraven om normaal te zitten terwijl hij toch een goed standpunt heeft. Dus meteen toegepast en de hut uit elkaar gehaald, maten afgetekend in de modder, en een gat van 60cm diep gegraven. De maten van de bodem heb ik opgemeten en een soort pallet gemaakt om op de bodem te leggen. Je kunt eventueel piepschuim gebruiken voor onder de “pallet”, wat zeer goed isoleert, maar zorg dan wel voor ventilatie zodat het piepschuim niet gaat rotten. Als je een hut hebt ingegraven kun je er een stoeltje in zetten, statief op hoogte. Dan zit je goed, met een perfect standpunt voor drinkend gevogelte of eventuele zoogdieren.

De bouw van de vijver

Maar goed, nu had ik nog geen goeie vijver. Ik werk bij een tuincentrum en terug in Nederland heb ik daar een stuk vijverfolie gekocht van 4 bij 1,5 meter. Gewoon normale folie die bij elk tuincentrum te verkrijgen is. Ik heb ook wat voer ingeslagen om mee te nemen naar Duitsland, en toen we weer teruggingen naar Ohlenstedt ben ik meteen begonnen met de vijver.

Belangrijk is dat je de vijver zo aanlegt dat er licht bij kan komen, en ook meteen een beetje naar de achtergrond kijkt. Dit geldt van te voren ook al als je de hut bouwt, zorg dat je de zon in je rug hebt! Nu ik dit allemaal uitgedokterd had, kon ik beginnen.

Eerst het vijverfolie uitrollen en stokken bij de punten zetten, zodat je de plek weet waar je vijver komt. Haal dan de folie weg, en ga de grond/bodem “schoonmaken” Alle bladeren en plantjes er weg, ook wortels die uitsteken, alles kaal maken. Als dat gebeurd is komt het lastige gedeelte: alles moet waterpas liggen. Je wilt niet dat het water links 10cm diep is en rechts en achterin 1cm tot droog!

Ik heb de hele grond losgemaakt, en weer veel wortels verwijderd. Je moet er zoveel mogelijk uithalen omdat er anders lekkages kunnen komen. Als dat gedaan is, gooi je het vijverfolie op de plek en giet er twee emmers water in. Nu kun je zien waar het water heen loopt, en dus waar de vijver het diepste is. Is dat te diep, of op de verkeerde plek, haal het folie er dan af en hoog de boel op. Als je het op deze manier eerst uitprobeert heb je er later veel plezier van dat de vijver goed gemaakt is.

Als de bodem goed is, haal het folie dan weg en leg kleden op de grond voor bescherming (uiteraard kan worteldoek ook, maar dat hadden we niet bij ons). Dan komt het folie eroverheen, en de randen maak je met stammetjes, waar je de folie overheen kunt vouwen. Niet te hoog, want je wilt dat de dieren erin gaan badderen en dan moet het niet te diep zijn. Bij mij is het ongeveer 5 cm diep, en sommige plekken nog wat minder.

Als de vorm erin zit, met de verhoogde randen, kan het water er in. Ik heb gewoon kraanwater gebruikt. Dat is zeer helder en de vogels gaan er dan sneller in badderen en drinken. Doordat je zo laag zit, is er een prachtige weerspiegeling aanwezig. Zie boven op de foto

Tenslotte moet je het nog aankleden, altijd lastig. Ik ben naar een bos gegaan, en heb er emmers mos geëxporteerd naar mijn plek. Het was mos van onder de stammen van berkenbomen, dat is makkelijk te verwijderen, en stevig. Toen ik alle randen bedekt had met mos, heb ik verschillende stammen en stronken opgezocht en naast de vijver gelegd, om leuke foto’s te kunnen maken van vogels die op de takjes gaan zitten. Het is ook erg mooi om stammen half in het water te leggen, een leuk stammetje bedekt met mos half in het water geeft meteen al een prachtige spiegeling. Toen was het klaar. Eindelijk.

Wachten wachten en wachten..

De volgende dag ben ik in de hut gaan zitten, uren en uren. Ik had een kilo voer gestrooid, en de plek afgezet voor iedereen. Er kwam helemaal niets! Alleen een verdwaalde roodborst en de bekende woelmuis. Teleurgesteld ging ik na een paar uurtjes in huis, en bleef maar denken waarom ze niet kwamen. Waarschijnlijk zagen ze het voer niet, dacht ik, dus ik heb diezelfde avond een voedertafel in elkaar getimmerd en er een kilo voer op gegooid, met een handvol doppinda’s.

En heel apart: de volgende dag stikte het van de vogels! Ze vlogen af en aan om voer te halen, kwamen geregeld drinken bij mijn vijver, en gingen mooi op de stronkjes en takjes zitten. Terwijl er notabene heel wat drukte was van twee Duitsers die een houtkachel + rookkanaal in ons huisje fabriceerden. Ik heb me een aantal uren kunnen vermaken met de vogels, muizen en ander grut, een welgeslaagde morgen

Een eigen plek als deze maken vergt zeer veel tijd en voorbereiding. Een vijver maken zodat het waterpas ligt kost veel uitproberen en dat is tijdrovend. Je moet bovendien goed zoeken naar al het materiaal om het af te maken.

Is het je tenslotte gelukt om er iets moois van te maken, dan kun je er vele ochtenden en middagen doorbrengen, vaak zonder resultaat. Maar als je eenmaal door hebt hoe alles in elkaar steekt, en het begint te lopen, dan vliegen de uren voorbij en kun je veel mooie opnamen maken. Meer foto’s staan op mijn website: www.vissertjeerd.nl

Het grote voordeel van fotograferen door spiegelend glas is uiteraard dat de vogels niet kunnen opgeschrikt worden door bewegingen van de lens (vooral voor roofvogels extreem belangrijk!). Die bevindt zich immers achter het glas. Een (groot) nadeel is dat je minimaal één volledige stop licht verliest. Hierover bestaan nogal wat verschillende meningen. Zelf heb ik nog geen spiegelend glas aangetroffen dat minder dan een stop verlies oplevert, maar er zou ook glas bestaan waarbij het verlies tot slechts ½ stop beperkt zou zijn. Ik hou me in ieder geval aanbevolen voor tips indien iemand dergelijk glas zou vinden.

Om welk glas gaat het in feite? Vraag bij je lokale glashandelaar naar ‘casino-glas’. Dit is het meest hoogwaardige spiegelglas in de handel dat vaak gebruikt wordt in casino’s, maar ook in winkels waar de zaakvoerder ongemerkt van achteraan z’n winkel in de gaten wil houden.  Het glas is erg prijzig. Voor een stukje van 20×30 cm betaalde ik 35 euro.

Een andere mogelijkheid, maar minder geschikt om door te fotograferen, is een gewone glasplaat bekleden met zelfklevende spiegelfolie. Dergelijke folie kan je o.a. bij elke handelaar in auto-onderdelen aantreffen en het is goedkoper.

Maar zoals ik in de titel al aangaf: spiegelglas is niet enkel te gebruiken om door te fotograferen! Ik heb ondertussen veel ervaring met het bouwen van eigen hutjes en het belang van goed zicht vanuit de hut kan niet genoeg benadrukt worden! De kans op een geslaagde foto neemt immers flink toe indien je een vogel al van ver hebt zien aankomen. Hoe vaak heb ik geen goede foto’s gemist doordat ik onvoorbereid was… Daar moest dus verandering in komen.

Spiegelglas heeft daar flink bij geholpen. De twee bijgaande foto’s tonen de opzet vanuit een vaste, houten schuilhut (weliswaar niet op locatie, maar voor de gelegenheid even snel in eigen tuin opgezet).  In geval van een houten schuilhut werk ik het liefst met het echte spiegelglas.  In een schuilhut van stof gebruik ik de spiegelfolie die ik op een stuk plastic kleef.  In beide gevallen maak ik het kijkgat veel groter dan wanneer ik met gaas of iets dergelijks zou werken. De vogels zien je toch niet en hoe breder het gezichtsveld hoe beter! Het zicht wordt zo goed dat je niet langer het idee hebt in een schuilhut te zitten maar gewoon tussen de vogels!

Nog enkele randvoorwaarden voor een succesvol gebruik van spiegelglas:

• Zorg ervoor dat het dak van je vaste hut een beetje uitsteekt voorbij het glas. Op die manier valt de spiegeling wat minder op. Hoewel ik er zelf nog geen problemen mee heb ondervonden, zou de spiegeling sommige soorten kunnen afschrikken.
• Zorg ervoor dat je hut volledig verduisterd is. Zoals je kan zien op de tweede foto leidt elke niet-afgesloten opening tot vervelende weerkaatsing van binnenuit.
• Het bevestigen van spiegelglas aan een vaste schuilhut kan op verschillende manieren. Met een speciale glasboor kan je kleine gaatjes in het glas boren waar je dan door kan schroeven. Een andere mogelijkheid is het aanbrengen van velcro strips op het glas en het hout. Zelf neem ik het glas steeds mee terug naar huis na elke fotosessie. Een snelle bevestiging is dus noodzakelijk.

Samengevat: spiegelglas is erg nuttig en biedt allerlei voordelen. Persoonlijk ben ik vooral gevallen voor de enorme verbetering van het gezichtsveld, wat me al heel wat extra beelden heeft opgeleverd.

Stel dat het toevallig een plaatje is met een spiegeling in het water, dan is het in Photoshop  eenvoudig te controleren en te corrigeren. Je opent de foto in Photoshop en kiest de pipet/eyedropper tool. Klik hierop (met rechtermuisknop) en kies dan de lineaal (measure tool). Ga je naar een punt in de foto  -in het voorbeeld heb ik hier de achterkant van het oog gekozen. Dan trek je een lijntje naar hetzelfde punt aan de achterzijde van het oog  in het spiegelbeeld.

In de werkelijkheid staan in zo’n situatie volgens de natuurwetten deze twee punten altijd loodrecht onder elkaar. Is dat in je foto niet zo, dan staat ie dus scheef.

Je hoeft dat niet op het oog te beoordelen, maar je kunt gebruik maken van een handige functie. In je menu kies je onder ‘Afbeelding’ (Image) voor ‘afbeelding roteren’ (image rotate), en vervolgens ‘instelbaar’ (arbitrary). Dan zul je zien dat de waarden daar al ingevuld staan.

Staat er 0, dan stond je foto dus tóch recht. Staat er een andere waarde, klik OK,  dan wordt je foto gedraaid.

Nu kun je met de crop tool de foto croppen, en heb je de foto recht gezet met een minimaal verlies aan pixels.

Als je geen spiegeling hebt om te gebruiken, kun je de lineaal ook horizontaal langs de horizon zetten bijvoorbeeld.

Een gemakkelijke manier om even te kijken of een foto wel recht staat en eventueel te corrigeren. Niet iedereen heeft een timmermansoog, en zo is het een kleine moeite het storende effect van een scheve foto te vermijden.

PS: In andere fotobewerkingsprogramma’s zitten soortgelijke gereedschappen: Lightroom heeft in de ontwikkelruimte (‘Develop’) een lineaaltje vlak onder het gereedschap voor uitsnedes (crop). Soms wordt het beeld al meteen rechtgezet als je hiermee een lijn trekt.

Vanwege de beeldkwaliteit
Een convertor knijpt niet het hele beeld uit je lens samen, maar selecteert een deel van het beeld (het midden) en spreidt dit uit op het filmvlak (of de sensor). Een gevolg daarvan is dat de lijnen die de lens normaal per mm kan weergeven (oplossend vermogen) ook worden uitgespreid over een breder vlak. De lens met convertor is dus altijd een stuk minder nauwkeurig dan de lens zelf kan zijn. Of dat tot een mindere kwaliteit beeld leidt hangt af van een aantal factoren:

Een 4 megapixel-camera (de oudere DSLR’s, vaak met een heel mooi beeld) heeft te weinig resolutie om hinder te kunnen krijgen van de terugloop in het oplossend vermogen van de lens. Een camera met veel megapixels per mm2 (zoals de 15 megapixel Canon 50D en de 14 megapixel pentax K20D) daarentegen lopen er sneller tegenaan. De klassiekere full frame camera’s (Canon 5D, Nikon D3 en D700) hebben juist minder last van de grenzen aan het oplossend vermogen van de lens door hun grotere pixels. Deze zijn dus geschikter voor gebruik van de convertor.

De kwaliteit van de lens waarop je de convertor toepast, bepaalt wat er over blijft bij gebruik van de convertor. Met name in de 300 F2,8 lenzen – meeste merken – hebben extra oplossend vermogen. Bij het ontwerp van de lens is er rekening mee gehouden dat ze veel met een convertor zullen worden gebruikt. Dit geldt in iets mindere mate voor de andere supertelelenzen. Het geldt in ieder geval niet voor de meeste zoomlenzen in dit bereik. Zoomlenzen zijn minder geschikt voor gebruik met convertor. Als je er achter kunt komen voor hoeveel lijnen per mm een lens ontworpen is, dan zou je ook kunnen uitrekenen welke convertor je nog kunt gebruiken per lens en camera. Nou, weet je wat…. ik zie dit even niet als een taak voor mij … Zoek op internet via circle of confusion (COC) en houdt rekening met ingewikkelde formules.

Van de meeste supertelelenzen neemt het oplossend vermogen toe als het diafragma een beetje wordt dichtgedraaid. De beeldkwaliteit is het best zo tussen F5,6 en F11, meestal piekend op F8. Dat betekent dat een lens met 1,4x convertor het beste zal presteren bij een diafragma van F8 tot F16 en met een 2,0x convertor tussen F11 en F22. (Bij kleinere opening treedt op gegeven moment weer dispersie op, waardoor de tekening weer achteruit gaat.) Diafragmeren is natuurlijk niet gratis. Het gaat ten koste van sluitertijd of een hogere ISO-waarde.  Deze flamingo´s zijn bij diafragma F8 gefotografeerd met een 500mm F4 en een 1,4x convertor op een camera met DX beeldformaat. Dus 1 stop dichtgeknepen. De hoeveelheid licht was hier geen probleem.

Dit staat nog los van de kwaliteit van de convertor zelf. Gebruik van een convertor zal altijd ten koste gaan van een beetje contrast (alsof je door een vensterglas fotografeert). Hoeveel dat is hangt af van … de prijs. Meestal is er een relatie tussen prijs en kwaliteit. Het beste is zelf een test te doen, dat is er bij mij nooit van gekomen.Vreemd genoeg heb ik ook door anderen nooit een echt onderbouwde vergelijking tussen convertors gevonden. Al gaan er hardnekkige geruchten dan Kenko Pro 1,4 convertor minstens zo goed is als de Canon extender 1,4 II. Wel heeft photozone.de een aantal telelenzen ook met convertor getest (tip).

Nog belangrijker is de kwaliteit die je als fotograaf van je spullen verwacht. Daar is niks algemeen geldends over te zeggen. Sommigen vinden het al geweldig als hun onderwerp er op staat. Sommigen willen hun onderwerp scherp in beeld. Sommigen willen zoveel mogelijk controle over het hele beeld, inclusief voor- en achtergrond, hoge lichten etc etc. In discussies over convertors kom je hierover een hoop verwarring tegen. Hij is goed genoeg, nee dat issie niet, jawel, niet….

Vanwege beperkt licht of contrast
Op momenten dat er veel mooi licht op het onderwerp valt, is gebruik van een convertor geen probleem. Je kunt het optimale diafragma gebruiken. Een beetje verlies van contrast kun je in de afwerking van de foto aanpassen.

Als er weinig licht is, komt een keer het punt dat het beter is om de convertor achterwege te laten en het gewenste beeld te croppen – uit te snijden – uit de foto. Vooral als de sluitertijd te lang wordt om de camera stil te houden. Voor mij ligt dat afhankelijk van de stabiliteit van de opstelling en de extra maatregelen ergens tussen 1/200s en 1/20s. Maar ook als de sluitertijd te lang wordt om het beest acceptabel weer te geven. Zo vragen dobberende eendjes – afhankelijk van de golfbeweging – meestal korter dan 1/200s, foeragerende steltlopers korter dan 1/800s. Gek genoeg heb je een minder korte sluitertijd nodig voor vluchtfoto’s van sommige vogels…

Ook bij slap licht (dull light) kan het verlies aan contrast door de convertor net het verschil maken tussen een gelukte en een mislukte foto. Contrast dat er niet is, kun je niet versterken.

Elkaar wassende bevers voor zonsopkomst, D200 op ISO640 met 500 mm F4 op F4 bij 1/125s (-0,3 EV).

Op het moment dat je dicht genoeg bij je onderwerp bent.
Dat lijkt natuurlijk een open deur, maar met name vogelfotografen vergeten soms om hun convertor even weg te leggen op het moment dat hun onderwerp de beeldranden aan alle kanten nadert. Je zal het moment missen als het beest iets interessants gaat doen. Een conflict tussen twee beesten of het uitslaan van de vleugels. Voor een portret kan het prima zijn als een vogel richting 2/3 van de breedte van het beeld vult, maar met gespreide vleugels neemt het beest zeker 3 keer meer plek in beeld in. Het is zaak op tijd te herkennen wanneer er iets gaat gebeuren en als de wiedeweerga – maar kalm – de convertor te verwijderen.

Twee keer dezelfde reiger, met dezelfde lens, vanaf dezelfde plek. Geen wilde actie, maar wel al een drastisch effect op de beeldindeling.

Bij snelle acties
De convertor neemt licht en contrast weg waardoor de camera moeilijker contrasten kan vinden om op scherp te stellen. De lens zal eerder het punt van scherpte voorbij zoeven (het zogenaamde hunten) Bovendien heb ik het gevoel dat de snelheid en de kracht waarmee de auto-focuslens kan focussen afnemen. Ik nam aan dat dit komt door de overdracht van elektronisch signaal (er zit een extra overdrachtspunt in), maar mijn corrector – dank – wijst me er op dat dit fysisch niet mogelijk is. Waarschijnlijk komt het dan toch omdat bij een langere lens het scherpstellen preciezer luistert. Door de smallere beeldhoek heb je langer een idee van onscherpte (dat geldt ook voor de camera) en dus heb je langer het idee dat gezocht moet worden. Maar dit komt niet omdat je een convertor gebruikt, maar omdat je met een langere lens werkt. Alleen ben ik er dan nog niet uit waarom een Canon 300 F4 IS USM met convertor 1,4 (effectief 420mm F5,6) langzamer scherpstelt dan een Canon 400 F5,6.

Bij goed licht en een stilstaand onderwerp is dit minder snel een probleem dan bij snel bewegende – rennende of vliegende – onderwerpen.

Kortom,
het lijkt me duidelijk, beste medefotografen, doe niet zoals ik, gebruik de convertor niet…
Huh? Nou ja, probeer het af en toe nog eens zonder, als het uitkomt.

Verantwoording.
De foto’s bij  dit artikel zijn genomen met 300 of 500 mm F4 lens op een DX-formaat camera. Alleen bij de flamingo´s is een convertor met 1,4x verlenging gebruikt.

Hoeveel
Allereerst, het is zaak te weten hoeveel je van de maatschappij mee mag nemen. Er is hiervoor geen algemeen geldende regel. Dus ga voordat je boekt al na wat de voorwaarden voor handbagage en bagage in het ruim zijn. Bij de goedkoopste prijsvechters kun je bijna geen bagage meenemen. Voor veel gewone vluchten (lijnvlucht en charter) zijn de eisen maximaal 20 kg in het ruim en 7 kg handbagage. Meer meenemen betekent of vooraf bijbetalen, of tijdens het inchecken. Check out before you check in… En dus zelfs voor je boekt.

Te veel
Vervolgens is het passen en meten hoe je binnen de grenzen blijft. Probleem van rijke fotografen is dat ze te veel spullen hebben. Maar moeten alle lenzen en camera’s wel mee? Is het gimbalhead-zwenkrek (1 kg) wel nodig, of is een balhoofd (0,5 kg) genoeg? Moet de schuiltent mee? Is de flitser echt nodig. Gaat een portretlens mee naast de standaardzoom – of vice versa?

Gewicht besparen kan aan vele kanten. Houd er rekening mee dat je lege koffer ook al het nodige weegt (misschien toch een weekendtas?). Meet af hoeveel shampoo, tandpasta, lenzenvloeistof (…) je nodig zal hebben. En waarom niet dingen ter plaatse nog kopen (in ieder geval de rijst voor in je bonenzak). Kies zware literaire kost per kg papier: liever Dostojevski dan Yvonne Keuls. Ondergoed en zomerkleren kun je een keer of wat uitwassen met zeep die je ter plaatse kunt kopen. Op warme kleren bespaar ik niet. Als je ze nodig hebt omdat het rotweer is, zal het niet drogen.

In het algemeen is mijn koffer nog 30% te vol als ik ermee op de weegschaal ga staan. Toch maar weer de flitser thuisgelaten, een paar lekkere schoenen wegbezuinigd, een tweede batterijlader, 6 hemden en een lange broek, Dostojevski blijft toch thuis – je kunt achter de douane nog wel een Grisham kopen -, de scheerzeep… Humm, nog 1,5 kg overgewicht. Proberen maar.

Handbagage of koffer?
Wat gaat in de koffer en wat met de handbagage? Zelf wil ik mijn grote lens en camera bij de handbagage. Dat kan ook niet anders aangezien er anders in de koffer geen onderbroeken meer passen. Maar er schuilt nog een voordeel. Vrijwel altijd mag je naast de handbagage (max 7 kg) ook een fototoestelletje en een laptop meenemen. Dat betekent (of lijkt te betekenen?) dat de laptop en camera niet meetellen voor het gewicht. Bij de controle van je handbagage leg je de laptop opzij en hang je de camera om je nek. Op een fototoestel hoort natuurlijk een lens. Welke lens? Nou als je de keuze hebt tussen een 50 F1,8 en een 600 mm F4, dan gaat de laatste er op, en de eerste los in de jaszak. Let wel, er is een geval bekend dat een gewaardeerde birdpixer zijn fijne nikkors naar het ruim moest laten gaan op weg naar Griekenland!

Koffer of handbagage?
In de koffer gaat in ieder geval het statief. Vreemd idee van me dat een terroristenbestrijder er een wapen in zou kunnen zien. Alles wat op ‘mes’ eindigt, of er op lijkt gaat ook in de koffer, inclusief nagelschaartje en schroevendraaier. Hoewel lenzen waardevaster zijn dan camera’s, zijn deze toch ietsje minder populair bij dieven: lastiger te herkennen en door te verkopen. Lenzen stop ik gerust in de koffer. Wel verpakt tussen de kleren omdat er soms met de koffers gegooid wordt door mens of door de turbulentie.

Er zijn nog wel eens verhalen dat koffers kwijt raken. Als er meerdere tassen meegaan, dan kun je het risico spreiden dat je bepaalde apparatuur zult moeten missen (niet alle lenzen in dezelfde koffer). Anderzijds, zorg dat de spullen die niet zonder elkaar kunnen bij elkaar zitten (aan een lader heb je niks zonder de verloopstekker).

Of nog ergens anders?
Als koffer en tas het maximum dreigen te overschrijden stop ik zo veel mogelijk relatief zware spullen in mijn jaszakken: accu´s, ‘kleine lenzen’, mobiele harde schijf, acculaders, (vogel)boek. De zwaarste schoenen (meestal lichte bergschoenen) zitten om de voeten. Niet-fotograferende reisgenoten kun je proberen met je overige spullen op te zadelen. Aangezien mijn dochtertje maar 3 kg aan kleren mee neemt, 1 tandenborstel en 5 kg aan opblaasspeelgoed, kan ik prima gebruik maken van haar overcapaciteit.

Laatste tip: pas op met welwillenden die je naar het vliegveld brengen. Mijn schoonvader merkte laatst vlak voor de balie op ‘goh, da’s een zware tas’. De garantie geldt dan ook tot aan de incheckbalie en geen mm verder!

Vroeger mikte je een twintigtal rolletjes in je tas, je stak eens in de drie jaar een knoopje in je camera en je kon aan de slag. Als er iets op was, ging je naar een lokale fotowinkel, alles was gewoon op voorraad. Ja opa…

Mensen die op film fotograferen hebben het makkelijk. Toch, 36 foto’s op 20 rolletjes is minder dan 800 foto’s. Dat kan precies uit een batterij en een geheugenkaart (8GB) op mijn camera. Je zou zeggen dat het genoeg is om 1 batterij en 1 geheugenkaart mee te nemen…

Maar ja, een foto kost niks meer en omdat vogels fotograferen een kansspel is, ratelt de camera er op los. Alles voor die ene goede foto. De camera ratelt nog even door als het beest  een veertje van zijn rug plukt, zich links uitstrekt, dan rechts. Soms maak ik die 800 foto’s op één ochtend.

Maar het kost dus toch wel wat: geheugenruimte en stroom.

Stroom

Wat je na een dolle dag op je bestemming doet met kaart en accu, hangt er van af of er stroom is. Als je geen stroom hebt, dan zit er niks anders op dan er zoveel van mee te nemen als je nodig zult hebben. Alternatief voor stroom uit de muur is – via een adapter – aansluiten op een auto-accu, zonne-cel of een benzinegenerator. Maar ja, dan had je dus toch stroom: zie onder.

Je kunt nagaan of je met een battery-pack – waar je AA- batterijen of -accu’s in kunt doen – uiteindelijk goedkoper uit bent. Let wel op, die batterijen zijn zwaar in vergelijking met de gebruikelijk Li-on accu’s voor camera’s. Je kunt door het voltage te vermenigvuldigen met de hoeveelheid mAh vergelijken hoe het zich verhoudt. Twee accu’s van 7V en 1500 mAh leveren evenveel energie als 8 penlights van 1,2V en 2500mAh.

In gebieden met stroom kun ´s avonds je accu’s opladen. Een verloopstekker kun je waarschijnlijk ook ter plaatse nog kopen (geheel de bewoonde kapitalistische wereld en grote steden en toeristische centra daarbuiten), maar je kunt ook een universele verloopstekker meenemen (bijvoorbeeld ANWB). Je moet op internet nagaan welke spanning beschikbaar is. Ik hoor graag hoe mensen omgaan met het Amerikaanse 110 V systeem en hun batterijladers. Waarschijnlijk heb je een andere lader nodig (of een andere voeding voor andere apparatuur zoals laptop).

Op de meest (te) gekke plekken kom je soms een stopcontact tegen (lodges in Zuid-Afrikaanse wildparken) maar toch niet overal. Op de leukere achteraf-campings in Frankrijk heb je alleen stroom in de toiletruimte of bij de beheerder. Op natuurcampings soms helemaal niet, en zal je nog meer moeten improviseren (opladen tijdens een uur of twee in een café misschien).

Zelf neem ik een stekkerdoos mee om meerdere acculaders gelijktijdig aan te zetten – en andere apparatuur, zie onder – en een schroevendraaier en scherp mesje om een nieuwe stekker te monteren als er geen verloopstekker in de handel is. Kleine moeite.

Kaarten
Je kunt kiezen om zóveel kaartjes mee te nemen, dat je alle foto´s gewoon op de kaart kunt laten staan tot thuis. Kaarten worden steeds goedkoper. Als je minder foto´s maakt dan zeg 20 Gb dan is dit een heel simpele manier en niet al te kostbaar. Voordeel is dat geheugenkaarten bijna niks wegen. En omdat je je kaarten niet naar een schijf overzet, bespaar je ook stroom.

Laptop
Tweede manier is de foto’s ‘s avonds op een meegenomen laptop overzetten. Groot voordeel is dat je – in de niet-fotografeerbare uren – alvast van je foto´s kunt genieten (of – slimmer – alvast de foto’s uitzoeken). Je kunt daarbij denken aan een mini notebook of netbook (extra kleine laptop): lichter van gewicht (1-1,5 kg), maar meestal niet zo snel dat je er je foto’s op wilt bewerken. Als de ingebouwde harde schijf onvoldoende is, zijn er heel lichte maar royale externe harde schijven te koop.

Waar je natuurlijk op moet letten is hoe je een kostbare en bij dieven populaire laptop meeneemt en bewaart. Een mooie met een flink scherm is een blok aan je been als je trekt en/of kampeert. Maar misschien valt ie niet op naast lens en statief voor vogelfotografie…

Sommige mensen vinden het noodzakelijk op reis al een back-up te maken. Je hebt dan zeker een laptop nodig, naast de extra schijven of disks.

Mobiele harde schijf
Tussenvorm zijn de mobiele harde schijven die zelf rechtstreeks kaarten kunnen uitlezen. Er zijn vrij dure waarop je de foto´s kunt bekijken. Omdat het scherm meestal niet zo heel groot is en deze dingen ongeveer zo duur zijn als een 2e hands laptop, zou ik òf een laptop òf een ‘goedkopere’ schijf kiezen zonder fotoschermpje. Deze laatste hebben, zeker boven 80 GB, een gunstige verhouding prijs-GB ten opzichte van losse geheugenkaarten.

Zorg er voor dat je een snelle, energiezuinige kiest met veel ruimte. Mocht je ooit een nieuwe camera kopen: de bestanden worden alleen maar groter. Als je niet meer één hele kaart met één batterijlading kunt legen, dan heb je een probleem. Je kunt denken aan Jobo – met scherm – of Xs-drive – snel en degelijk – (jan. 2009).

Natuurlijk zijn er nog vele andere mogelijkheden, zoals gebruik maken van een computers in internetcafés om je kaart uit te lezen naar een los meegebrachte harde schijf, of DVD’s lokaal branden en deze per post naar huis te sturen. Ik probeer zeker niet je creativiteit te beperken.

Wat moet je uitzoeken?

Wat je ongeveer moet weten op reis is: hoeveel foto’s maak je in totaal, hoeveel foto’s maak je voor je weer stroom hebt om de accu’s op te laden, werkt die stroom op je apparatuur (110V~220V en type stekker).

Houdt er rekening mee dat een andere werkwijze dan thuis tot een ander type fotografie kan leiden. Langdurig verblijf in een prachtige omgeving leidt tot het maken van veel meer foto’s dan je normaal zou doen. Als je zuinig moet doen met de geheugenruimte op de kaart, dan wil je misschien in het veld al foto’s uitselecteren. Je kijkt dan relatief langer achterop het schermpje, zodat de accu van de camera minder lang mee gaat. Maar als er dan voortdurend zee-arenden om je hoofd vliegen heb je misschien wel wat beters te doen dan foto’s uit te zoeken.

Natuurlijk zul je het niet allemaal precies weten. Misschien wil je juist van mij horen wat je nodig hebt? Mis poes. Het hangt af van de plek waar je heen gaat, van je karakter als fotograaf en van het type foto’s dat je wilt maken. Is een landschap mijn onderwerp, dan maak ik hooguit 5 foto’s, zit er een beweeglijke vogel voor mijn neus, dan uh, zie boven. Om de eventuele geweldige ontmoeting op weg naar hotel/camping niet met lege handen te staan, heb ik in het veld altijd een extra accu en geheugenkaart mee. Wees geen zuinige Hollander, reken maar een beetje ruim, want te weinig is rot.