Afdrukken
Belichting II: manuele belichting
In het eerste deel kwam aan de orde hoe het histogram kan worden gebruikt om te bepalen of een foto “juist” is belicht. We kwamen tot de conclusie dat het zaak is in het veld al een zo goed mogelijke belichting in te stellen. In dit deel zal ik uitleggen hoe je dat kunt doen.
Achtergrond informatie
Camera’s zijn doorgaans gemaakt om een lichtmeting te geven die een middentoon oplevert. Dat is een bewuste keuze van de fabrikant, want de gemiddelde vakantieganger (het merendeel van de camerabezitters) maakt foto’s midden op de dag, van een diepblauwe (middentoon) zee, een straalblauwe (middentoon) lucht, een groene (middentoon) wei, een middengrijs berglandschap of een willekeurige combinatie hiervan. Door de camera daar op in te stellen, zullen al die foto’s een juiste belichting opleveren.
Deze foto van een goudvink is een eitje voor zo’n beetje elke camera: de hele foto bestaat bijna alleen maar uit middentonen.
Maak echter een foto in volautomatische stand van een zwarte kat in een kolenhok en alles zal grijs ogen. Hetzelfde met een ijsbeer in de sneeuw, alles grijs. De camera is immers geprogrammeerd om een dusdanige belichting te geven dat de uiteindelijke foto een mooie middentoon wordt.
Dat betekent dus dat je de meter zult moeten compenseren (met andere woorden: de camera moet corrigeren) in situaties waarin dat nodig is. De kunst is je camera te leren kennen en te weten wanneer compensatie van de meter nodig is.
Anders dan vroeger zijn moderne camera’s vaak geprogrammeerd (in integraal- of matrixmeting, waarbij het hele beeld wordt meegenomen) om bepaalde moeilijke situaties te herkennen. Ze passen dan soms al een compensatie toe, bijvoorbeeld bij een sneeuwlandschap of een kolenhok, die leidt tot een belichting anders dan een middentoon. Het vervelende is alleen dat je nooit weet welke compensatie al in de meting is verwerkt. Je weet dan ook niet hoeveel je nog extra moet compenseren, als dat al nodig is. Een snelle testfoto gevolgd door een check van het histogram (NOOIT beoordelen aan de hand van de lcd weergave achterop je camera) kan dan helpen, maar niet bij die eenmalige shots of a lifetime.
Dus nogmaals: het loont enorm te weten waar de sterke en zwakke kanten van je camera liggen. Hierbij zij nog opgemerkt dat zelfs twee camera’s van hetzelfde merk en type een afwijkende belichting kunnen opleveren. Jammer, maar helaas, maar zoals zo vaak baart oefening de kunst.
Achteraf in Photoshop is nog wel het een en ander te compenseren, maar beter is het in het veld de juiste belichting te kiezen. Waarom? In het eerste deel kwamen we al tot de conclusie dat dichtgelopen schaduwen alleen ten koste van veel ruis en artefacten kunnen worden opgelicht. Overbelichte delen zijn al helemaal niet meer te redden. En je zult zien dat het altijd bij die ene prijswinnende foto niet meer te redden valt.
Belichtingscompensatie
Compenseren van de meter kan alleen in de creatieve modussen van de camera (wees de baas over je camera in plaats van andersom, en gebruik dus NIET de plaatjes modussen zoals sport/landschap/portret). De meest gebruikte modussen zijn diafragma voorkeuze (Av, de gebruiker kiest het diafragma, de camera de sluitertijd), sluitertijdvoorkeuze (Tv, de gebruiker kiest de sluitertijd, de camera het diafragma) en Manuele modus (M, de gebruiker kiest beiden).
Hier ter illustratie het instelwiel van de Canon 40D.
Av mode
Av modus is prima te gebruiken in situaties waarin de tonaliteit van het beeld niet verandert, maar het licht wel. Je past eenmalig een compensatie toe door een draai aan het wiel (de sluitertijd wordt dan aangepast om de door jouw gekozen onder- of overbelichting te geven). Voorbeeld: een vogel op een tak die steeds vanaf dezelfde positie (bijvoorbeeld bij een voerplek) wordt gefotografeerd. Bijvoorbeeld een kleine minus compensatie vanwege een donkere achtergrond en een vogel met witte delen of een pluscompensatie voor een besneeuwde voerplek waar allemaal kleine zangvogeltjes komen die niet te groot in beeld staan.
Als het licht verandert kan de compensatie (in de meeste gevallen) blijven staan. Lastiger wordt het echter als de tonaliteit van het beeld (onderwerp) steeds verandert.
Voorbeelden:
- een kraanvogel die eerst voor water vliegt, dan voor donkere dennen en dan voor lichte lucht
- een tak bij een voerplek waar eerst een koolmees zit, en dan een beeldvullende kauw
- een donker of licht onderwerp dat steeds in grootte (veranderende afstand) varieert, zoals een korhaan op een baltsplek.
In de genoemde gevallen zou in Av mode met integraalmeting doorlopend gecompenseerd moeten worden. De camera neemt immers het hele beeld mee in de meting en zal in de hiervoor genoemde gevallen op en neer stuiteren. Dat gaat zeker een keer mis en altijd op de verkeerde momenten, zeker bij snelle actie.
En dan zul je altijd zien dat je enige mooie pose of scherpe foto compleet over- of onderbelicht is.
M mode
Beter is het dan de belichting vast te zetten in M mode. Alleen wanneer het licht verandert hoeft dan een nieuwe meting gedaan worden. Niet zo prettig dus als het een dag met veel kleine wolkjes is, dan blijf je aan het compenseren, elke keer als de zon doorkomt en weer verdwijnt.
In M mode is het een kwestie van een neutraal onderwerp meten en de belichting op “0” te zetten, dan wel bijvoorbeeld sneeuw te meten en in te stellen op overbelichting. In het geval van korhanen is het mogelijk regelmatig de sneeuw te meten en een snelle testopname te maken. De sneeuw wordt zover mogelijk naar rechts belicht. De korhaan is immers zwart, dus geen enkel deel van de korhaan zal lichter dan de sneeuw zijn en er kan dan ook niets uitbijten. Telkens wanneer het lichter of donkerder wordt, voert de fotograaf een nieuwe meting uit en past de belichting aan. Vanaf dat moment is het prijsschieten zonder bij elke opname bang te moeten zijn dan de belichting niet klopt. Dichtgelopen hanen en overbelichte sneeuw zijn beiden niet te herstellen in Photoshop. Het zou toch jammer zijn als een reisje Zweden alleen maar mislukte foto’s opleverde…
Een nachtmerrie voor elke camera: een zwart onderwerp voor een witte achtergrond. En dan beweegt het onderwerp ook nog eens waardoor het een steeds wisselend aandeel van de belichting voor zijn rekening neemt. M mode comes to the rescue!
Extra probleempje: bij weinig licht zijn hoge ISO waarden nodig. Hiervoor is al gemeld dat donkere delen meer ruis bevatten dan lichte. Omdat de fotograaf geen zin heeft in ruiskippen, kan hij de sneeuw zover mogelijk naar rechts belichten. Het resultaat is dat op de RAW beelden grijze hanen zullen staan in plaats van zwarte hanen. Maar grijs is in Photoshop gemakkelijk donkerder te maken met een verschuiving van het zwartpunt. De hooglichten (de sneeuw) blijven op hun plek en worden niet donkerder. Zo krijg je beelden met een juiste belichting en zo weinig mogelijk ruis er in.
Zoals altijd is er dan ook weer een keerzijde. Veel actieplaten zullen niet volledig scherp zijn wegens te trage sluitertijden. Als de fotograaf niet zover naar rechts belicht, zijn de hanen misschien wel scherp, maar ook zwart met heel veel ruis. De sneeuw zal middengrijs zijn. In Photoshop kan de boel nog wel opgelicht worden, maar met extra ruis als gevolg. Zoals altijd is het dan keuzes maken! Liever heeft de fotograaf meer licht gehad zodat hij geen keuze tussen ruis en snelle sluitertijden hoeft te maken. Nobody said it was easy!
Voerplek
Ander voorbeeld van een lastige belichting: op een voerplek kwamen allerhande vogels, variërend van kauwen tot de bijna witte noordse boomklever. De voerplek zelf stond in de zon, de achtergrond lag in de schaduw.
Wat te doen? Meet een boom in het zonlicht, dat is immers een middentoon (neem wel geen berk…). Stel in M mode de belichting in en schieten maar. In Av mode zou bij wisselende composities de belichting op en neer stuiteren met gegarandeerd een licht ontvlambare boomklever als gevolg. De donkere achtergrond neemt immers een groot deel van de foto in en zal de meter richting overbelichting sturen.
De fotograaf zal in zo’n situatie moeten besluiten wat het belangrijkste deel van zijn foto is (in dit geval de boomklever) en daar de belichting aan moeten aanpassen. Dat de achtergrond in dit geval bijna pikzwart is, is de prijs die je betaalt. Het enige alternatief (behalve de achtergrond met een pallet flitsers op te lichten) zou binnenblijven zijn. Dan mis je dus opnamen met spannend licht die een welkome afwisseling zijn op de standaard postzegel platen met zacht licht.
De bewuste boomklever foto.
De voerplek lag vol in de winterzon, de achtergrond in de schaduw. Een lastige situatie om het licht juist te meten. Wanneer in Av mode gemeten was, zou bij wijzigende compositie de belichting op en neer stuiteren omdat de pikdonkere achtergrond een steeds ander deel van de foto uitmaakt.
Beter is het eenmalig de belichting op de zonnige voorgrond te meten en die belichting vast te zetten in M mode.
Daarna is het zolang het licht niet verandert fotograferen zonder zorgen. Laat de achtergrond maar op zijn plek vallen, in dit geval deels dichtgelopen zwart en deels donkere dennetonen. Een mooi contrast met de bijna witte vogel en een veel dramatischer plaat dan de bijna identieke foto die eerder op de ochtend werd gemaakt.
In het histogram zie je een klein piekje aan de rechterkant. Dit zijn uitgebeten pixels in de witte vogel. De oorzaak is de conversie van het Adobe1998 kleurprofiel naar het kleinere sRGB profiel.
reacties
13 reacties op “Belichting II: manuele belichting”
plaats hier je opmerking
Uitgelicht – foto van de maand
Hoi Marijn,
Mooi en vooral duidelijk artikel! Weer iets erbij geleerd over de belichting in de M modus van de camera.
Bedankt!
Groeten,
Sven
Hoi Marijn,
Je uitleg is net zo goed als je foto’s!!!!
ps. het mooie weer komt eraan, dus binnenkort weer inventarisren?
met vriendelijke groet Erik
zeker interessant. Onlangs zelf ook al de mogelijkheden van de M ontdekt. Het compenseren valt m.i. wel mee. Je kunt makkelijk ‘pianospelen’: met je duim het diaframa aanpassen met je middelvinger de sluitertijd en je wijsvinger de evt compensatie. (D300)
groet,
gerard
Wat een helder verhaal.Uitprinten en vaak doorlezen,zodat ik het ook kan toepassen.
Jos van de Kerkhof.
Een zeer leerzaam goed geschreven artikel
Ik heb weer iets bijgeleerd! Nu nog in de praktijk omzetten.
Ik ga na de zomer naar een fotocursus voor beginners. Als zij op dezelfde duidelijke manier uitleg geven dan is op voorhand die cursus al een succes!
Bedankt voor dit leerzame artikel.
Bedankt voor de positieve reacties.
Het is fijn te lezen dat het wordt gewaardeerd en dat mensen er ook echt iets aan hebben. Dat motiveert tot het schrijven van meer van dit soort “tutorials”.
Heel nuttig, ik hoop dat er meer zal verschijnen!
Hallo Marijn,
Mede door jouw twee verhelderende artikelen over belichtingstechnieken ben ik de laatste tijd aan het oefenen met fotograferen in de Manuele stand.
Ik vroeg me af of jij de foto’s die ik zojuist op mijn weblog heb geplaatst zou willen bekijken en beoordelen.
Desgewenst kan ik je per mail meer informatie sturen over de camera en toegepaste bewerkingen.
Veel dank, ook voor dit handige blog waar ik veel van opsteek!
Super, ben er meteen mee aan het expirimenteren
Fijn om meer van te weten!
Als alle informatie in boeken zo duidelijk als uw uitleg zou zijn, zouden er geen cursussen meer nodig zijn denk ik.
Echt boeiend en ik ben blij deze site gevonden te hebben via een link van u op birdpix!
Alvast dank voor de tip en voor deze leerrijke informatie!
Grtjs,
Evy
En ik maar proberen in AV de steeds wisselende belichting goed te krijgen…. Wéér iets bijgeleerd! Wat kun je het helder uitleggen! Thanks!
Martin
Fijne en duidelijk uitleg. Ik fotografeer ook meestal in de AV mode en compenseerde dan door stops onder of over te belichten. De M mode zal ik zeker proberen!
Groeten Martin